Qua Tọa đàm “Toà án điện tử trong bối cảnh cải cách tư pháp ở Việt Nam” do Trường Đại học Kinh tế - Luật, ĐHQG-HCM (UEL) và Tòa án nhân dân (TAND) Khu vực I - TP.HCM đồng tổ chức ngày 10/4/2026, câu chuyện chuyển đổi số tư pháp được nhìn nhận từ cả ba phía: yêu cầu cải cách, kinh nghiệm triển khai và bài toán đào tạo nhân lực pháp lý cho môi trường xét xử mới.

Tọa đàm vinh dự có sự tham dự của các đại biểu: Đồng chí Nguyễn Biên Thùy - Phó Chánh án TAND tối cao; các Cố vấn cao cấp UEL gồm đồng chí Tống Anh Hào (nguyên Phó Chánh án TAND tối cao, nguyên thành viên Hội đồng Trường UEL), TS. Lê Thành Dương (nguyên Ủy viên Ủy ban Kiểm sát, VKSND tối cao, nguyên thành viên Hội đồng Trường UEL), đồng chí Dương Ngọc Hải (nguyên Phó Chủ tịch Thường trực UBND TP.HCM, nguyên Viện trưởng VKSND TP.HCM).

Cùng tham dự còn có các đồng chí Huỳnh Xuân Long - Chánh án TAND tỉnh Đồng Tháp, Quách Hữu Thái - Phó Chánh án TAND TP.HCM, Huỳnh Thị Ngọc Hoa - Phó Viện trưởng VKSND TP.HCM, Nguyễn Quang Huynh - Chánh án TAND Khu vực 1, TP.HCM; các đồng chí Phó Chánh án TAND các Khu vực 2, 5, 7, 8, 9; và Ông Lê Quang Y - Chủ nhiệm Đoàn Luật sư tỉnh Đồng Nai.  Cùng đông đảo chuyên gia, giảng viên và đại diện các cơ quan, đơn vị liên quan.

Cuộc cách mạng trong tư duy vận hành

Khái niệm "tòa án điện tử" thường dễ bị nhầm lẫn với việc đơn thuần số hóa giấy tờ hay trang bị thêm phần mềm công nghệ. Tuy nhiên, theo PGS.TS Ngô Hữu Phước - Phó trưởng khoa phụ trách Khoa Luật kinh tế UEL, tòa án điện tử là một mô hình tổ chức và vận hành tư pháp hoàn toàn mới, nơi các thủ tục và hoạt động tố tụng được thiết kế lại từ đầu trên nền tảng số. Mục tiêu tối thượng của mô hình này là phục vụ công lý nhanh chóng, công bằng, dễ tiếp cận.

PGS.TS Ngô Hữu Phước cho rằng, sự chuyển dịch này đòi hỏi sự thay đổi đồng bộ trên nhiều phương diện. Tòa án điện tử chỉ có thể vận hành hiệu quả khi hội đủ 6 yếu tố: khung pháp lý đầy đủ và đồng bộ; hạ tầng công nghệ và hệ thống kết nối liên thông; dữ liệu số được chuẩn hóa và bảo mật; năng lực số của đội ngũ tư pháp; khả năng tiếp cận công bằng cho mọi đối tượng người dân, cùng cơ chế tài chính bền vững và nguồn lực đầu tư dài hạn.

Nếu thiếu bất kỳ một “mắt xích” nào, hệ thống này không chỉ vận hành thiếu trơn tru mà còn đối diện với những rủi ro hiện hữu như mất an toàn thông tin, loại trừ nhóm người yếu thế trong xã hội hoặc đưa ra quyết định sai lệch do thuật toán. Do đó, lộ trình xây dựng cần có tầm nhìn tổng thể để công nghệ thực sự là công cụ phục vụ công lý, không trở thành một rào cản mới.

Hiệu quả thực tiễn đi liền thách thức bảo mật

Nhìn từ bức tranh thực tiễn, việc triển khai tòa án điện tử đã mang lại những thay đổi tích cực tại TAND Khu vực 1 - TP.HCM. Ông Nguyễn Cao Trí - TAND Khu vực 1 - TP.HCM cho biết, mô hình này giúp tiết kiệm đáng kể thời gian và chi phí đi lại cho các bên liên quan, đồng thời giải quyết bài toán áp lực công việc khi số lượng án ngày càng tăng. Bên cạnh đó, việc các bản án được số hóa, mã hóa và công bố nhanh chóng trên cổng thông tin điện tử tạo điều kiện thuận lợi để người dân, cơ quan chức năng giám sát chặt chẽ hoạt động xét xử.

Dù vậy, quá trình triển khai còn không ít điểm nghẽn. Ông Nguyễn Cao Trí thẳng thắn chỉ ra nguy cơ rò rỉ thông tin hoặc tấn công mạng khi dữ liệu hồ sơ vụ án được lưu trữ trực tuyến. Đây là thách thức nghiêm trọng đối với lĩnh vực chứa nhiều thông tin cá nhân nhạy cảm. Thêm vào đó, việc thiếu hành lang pháp lý cụ thể cho ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra rào cản tâm lý. Các vấn đề cốt lõi như phạm vi sử dụng, giá trị pháp lý từ các gợi ý của AI, hay trách nhiệm bồi thường khi có sai sót vẫn chưa được định hình rõ ràng, khiến các cơ quan xét xử còn e ngại khi áp dụng.

Sẵn sàng nguồn nhân lực cho chuyển đổi số tư pháp

Để giải quyết những thách thức từ thực tiễn, sự đồng hành của các cơ sở giáo dục đại học đóng vai trò then chốt. Phát biểu khai mạc Tọa đàm, PGS.TS Hoàng Công Gia Khánh - Hiệu trưởng UEL khẳng định ý nghĩa quan trọng của việc hợp tác giữa nhà trường và cơ quan tư pháp. “Cơ quan tư pháp là nơi nhận diện sớm nhất những yêu cầu mới, những khó khăn và điểm nghẽn của chuyển đổi số. Trường đại học có trách nhiệm tiếp cận, phân tích, chuyển hoá thực tiễn thành luận cứ khoa học, kiến tạo tri thức mới và những gợi mở cho chính sách tương lai. Khi sự phối hợp này được mở rộng, giá trị gia tăng sẽ lớn hơn rất nhiều, qua đó thúc đẩy thêm những giải pháp khả thi cho cải cách tư pháp trong kỷ nguyên số”, PGS.TS Hoàng Công Gia Khánh nhấn mạnh. 

Đồng tình với quan điểm trên và đánh giá cao nỗ lực của các cơ sở giáo dục đại học, ông Nguyễn Biên Thùy - Phó Chánh án TAND tối cao nhìn nhận, công tác đào tạo luật lâu nay chủ yếu đi theo hướng truyền thống, chưa có sự tích hợp sâu với công nghệ. "Tôi cho rằng việc mở chương trình đào tạo kết hợp giữa Luật và Công nghệ của UEL là hướng đi hoàn toàn đúng đắn, bắt nhịp tốt với xu thế hiện nay", Phó Chánh án Tòa án nhân dân tối cao cho biết. 

Hiện thực hóa định hướng đó, từ năm 2026, UEL chính thức tuyển sinh chuyên ngành cử nhân Luật và Công nghệ. Điểm nhấn trong chiến lược đào tạo mới của Trường là việc đưa vào vận hành mô hình Tòa án điện tử thông minh giả lập (LegalTech Hub). Được thiết kế như một không gian thực hành liên ngành giữa Luật - Công nghệ - Quản trị, LegalTech Hub cho phép sinh viên trực tiếp cọ xát với các tình huống như tấn công mạng, vi phạm dữ liệu, trích xuất chứng cứ số (E-discovery), hợp đồng thông minh và ứng dụng AI. Thông qua các dự án thực tế tại đây, quá trình đào tạo sẽ trở thành hành trình tích lũy kinh nghiệm, giúp sinh viên kiến tạo hồ sơ năng lực vững chắc và sẵn sàng cho môi trường tố tụng điện tử ngay từ trên ghế nhà trường. 

Tin và hình ảnh: Phòng Truyền thông